ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP TỪ CẤP 3: NÊN BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU NẾU CHƯA BIẾT MÌNH THÍCH GÌ? 

 

 

“Sau này con muốn làm nghề gì?” Đây có lẽ là một trong những câu hỏi khiến học sinh THPT dễ “đứng hình” nhất.

 

Có bạn đã biết mình muốn trở thành bác sĩ, kỹ sư, giáo viên hay designer. Nhưng cũng có rất nhiều bạn lớp 10, 11, thậm chí lớp 12 vẫn chưa biết mình thích gì, giỏi gì và nên chọn ngành nào.

 

Nếu bạn đang ở nhóm thứ hai, không có nghĩa là bạn đang đi chậm.

 

Định hướng nghề nghiệp ở cấp 3 không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc chọn ngay một nghề để theo đuổi cả đời. Điều quan trọng hơn là từng bước hiểu bản thân, khám phá thế giới nghề nghiệp và thử nghiệm những lựa chọn phù hợp.

 

Theo OECD, phát triển nghề nghiệp là một quá trình lâu dài. Các hoạt động như tìm hiểu nghề, trò chuyện với người đang làm việc và có trải nghiệm thực tế có liên hệ tích cực với quá trình chuẩn bị nghề nghiệp của người trẻ.

 

Vì sao học sinh cấp 3 dễ bối rối khi chọn nghề?

 

“Mình thích gì?” không phải lúc nào cũng là câu hỏi dễ trả lời

 

Ở tuổi THPT, sở thích có thể thay đổi khá nhanh. Hôm nay bạn thích kinh doanh. Vài tháng sau lại muốn học tâm lý. Một thời gian nữa bạn thấy công nghệ thú vị hơn.

 

Điều đó hoàn toàn bình thường. Vấn đề là nhiều học sinh đang cố tìm một câu trả lời quá sớm cho câu hỏi: “Nghề nào mới thực sự dành cho mình?”

 

Trong khi một câu hỏi dễ bắt đầu hơn là: “Mình muốn tìm hiểu thêm điều gì?” Sự khác biệt rất nhỏ nhưng có thể khiến quá trình khám phá nghề nghiệp bớt áp lực hơn.

 

Chọn nghề đôi khi bị ảnh hưởng bởi người khác

 

Gia đình, bạn bè, thầy cô, mạng xã hội và xu hướng thị trường đều có thể tác động đến lựa chọn nghề nghiệp.

 

Một ngành được nhiều người nhắc đến chưa chắc phù hợp với bạn.

 

Một nghề có mức thu nhập hấp dẫn cũng chưa chắc là nghề bạn muốn gắn bó.

 

Vì vậy, định hướng nghề nghiệp cấp 3 nên là quá trình kết hợp giữa mong muốn cá nhân và thông tin thực tế, thay vì chỉ chạy theo một “nghề hot”.

 

OECD cũng lưu ý rằng kế hoạch nghề nghiệp của thanh thiếu niên có thể chịu ảnh hưởng đáng kể bởi hoàn cảnh xã hội và môi trường xung quanh.

 

 

Chưa biết mình thích gì cũng không sao — hãy bắt đầu bằng việc khám phá bản thân. 

 

4 câu hỏi giúp bắt đầu định hướng nghề nghiệp

 

Nếu chưa biết mình thích gì, đừng bắt đầu bằng việc mở danh sách hàng trăm ngành đại học.

 

Hãy bắt đầu từ chính mình.

 

1. Mình thích làm gì khi không bị ép phải làm?

 

Hãy quan sát những hoạt động khiến bạn chủ động dành thời gian cho chúng.

 

- Thích viết, kể chuyện, làm video?

- Thích giải quyết vấn đề?

- Thích tìm hiểu cách mọi thứ hoạt động?

- Thích làm việc với con người?

- Thích tổ chức sự kiện hoặc lập kế hoạch?

- Thích nghiên cứu một chủ đề thật sâu?

 

Đừng vội kết luận “mình thích làm video nên phải làm YouTuber”.

 

Hãy tìm nhóm hoạt động phía sau sở thích đó. Ví dụ, người thích làm video có thể đang có hứng thú với truyền thông, kể chuyện, thiết kế, marketing hoặc công nghệ.

 

2. Mình làm việc gì tương đối tốt?

 

Sở thích là một phần. Năng lực cũng quan trọng. Hãy xem lại những việc bạn thường làm tốt hơn hoặc tiến bộ nhanh hơn người khác.

 

- Phân tích thông tin;

- Giao tiếp;

- Viết;

- Tính toán;

- Ghi nhớ;

- Làm việc nhóm;

- Thuyết trình;

- Sáng tạo;

- Tổ chức công việc.

 

Không cần phải “giỏi xuất sắc” mới được xem là điểm mạnh. Một kỹ năng bạn có khả năng phát triển tốt cũng đáng để khám phá.

 

 

Hiểu bản thân → Khám phá nghề → Trải nghiệm → Thu hẹp lựa chọn.

 

3. Mình coi trọng điều gì trong công việc tương lai?

 

Hai người cùng thích một lĩnh vực nhưng vẫn có thể chọn những nghề khác nhau vì giá trị cá nhân khác nhau.

 

Bạn có thể coi trọng:

 

- Sự ổn định;

- Thu nhập;

- Sự sáng tạo;

- Tính tự chủ;

- Cơ hội học hỏi;

- Môi trường quốc tế;

- Khả năng giúp đỡ người khác;

- Cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

 

Hiểu giá trị nghề nghiệp giúp bạn nhìn xa hơn câu hỏi “nghề này có hot không?”.

 

4. Mình muốn thử điều gì trước khi quyết định?

 

Đây là câu hỏi đặc biệt quan trọng.

 

Thay vì chỉ đọc mô tả nghề nghiệp, hãy tìm cách trải nghiệm.

 

- Tham gia CLB;

- Thử một dự án cá nhân;

- Tham gia cuộc thi;

- Học một khóa ngắn hạn;

- Trò chuyện với người đang làm nghề;

- Tham dự workshop nghề nghiệp;

- Tìm hiểu một ngày làm việc điển hình.

 

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhấn mạnh giá trị của những trải nghiệm thực tế và các cuộc trò chuyện với người đang làm việc trong quá trình khám phá nghề nghiệp của học sinh.

 

Đừng chỉ “test tính cách” rồi chọn nghề

 

Các bài trắc nghiệm nghề nghiệp có thể là một công cụ tham khảo, nhưng không nên trở thành “chiếc máy chọn nghề”.

 

Một bài test có thể giúp bạn đặt ra những câu hỏi mới: “Tại sao mình lại có xu hướng này?” “Có nhóm nghề nào mình chưa từng nghĩ tới không?”

 

Nhưng để đưa ra quyết định, bạn vẫn cần kết hợp nhiều yếu tố:

 

 

Một bài test có thể mở ra hướng khám phá. Nhưng trải nghiệm mới giúp bạn kiểm chứng.

 

Có thể sử dụng công thức 4 bước:

 

Bước 1 – Know yourself

 

Viết ra:

 

- 3 điều bạn thích;

- 3 việc bạn làm tốt;

- 3 điều bạn coi trọng;

- 3 điều bạn không muốn ở công việc tương lai.

 

Đừng cố viết câu trả lời “đúng”. Hãy viết câu trả lời thật.

 

Bước 2 – Explore careers

 

Từ những điểm trên, chọn khoảng 3–5 nhóm nghề để tìm hiểu.

 

Thích giao tiếp + thích sáng tạo → truyền thông, marketing, quan hệ công chúng...

 

Thích phân tích + thích công nghệ → công nghệ thông tin, dữ liệu, kỹ thuật...

 

Thích con người + thích lắng nghe → giáo dục, tâm lý, nhân sự, dịch vụ...

 

Đây chỉ là giả thuyết ban đầu, không phải kết luận cuối cùng.

 

Bước 3 – Experience

 

Hãy tìm cách trải nghiệm mỗi hướng. “Mình nghĩ marketing phù hợp với mình.” Thay vì dừng ở đó, hãy thử làm một mini project:

 

Lên ý tưởng → viết nội dung → thiết kế → đăng thử → xem phản hồi → tự đánh giá.

 

Sau trải nghiệm, bạn có thể nhận ra:

 

“Ồ, mình thích phần sáng tạo nhưng không thích phân tích dữ liệu.”

 

Thông tin này cực kỳ có giá trị cho bước tiếp theo.

 

Bước 4 – Evaluate

 

Sau mỗi trải nghiệm, hãy tự chấm:

 

 

Sau vài lần thử, bạn sẽ có nhiều dữ liệu về chính mình hơn.

 

Học sinh lớp 10, 11, 12 nên định hướng khác nhau thế nào?

 

Không phải học sinh THPT nào cũng cần đưa ra quyết định giống nhau ở cùng một thời điểm.

 

Lớp 10 – Khám phá

 

Mục tiêu chính:

 

- Hiểu bản thân;

- Khám phá nhiều lĩnh vực;

- Thử hoạt động mới;

- Xây dựng kỹ năng nền tảng.

 

Đừng vội thu hẹp lựa chọn quá sớm.

 

 

Những trải nghiệm nhỏ hôm nay có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về hướng đi ngày mai. 

 

Lớp 11 – Trải nghiệm và thu hẹp

 

Đây là thời điểm phù hợp để:

 

- Chọn một số nhóm ngành quan tâm;

- Tìm hiểu chương trình đào tạo;

- Tham gia trải nghiệm nghề nghiệp;

- Xem yêu cầu đầu vào;

- Đánh giá năng lực học tập hiện tại.

 

Lớp 12 – Ra quyết định có thông tin

 

Lúc này, câu hỏi nên cụ thể hơn:

 

- Ngành nào?

- Trường nào?

- Phương thức xét tuyển nào?

- Mình cần chuẩn bị những môn/chứng chỉ gì?

- Kế hoạch dự phòng là gì?

 

Nói cách khác: Lớp 10: Explore → Lớp 11: Experience → Lớp 12: Decide.

 

Đừng quên kỹ năng tiếng Anh khi định hướng nghề nghiệp

 

Trong quá trình khám phá nghề nghiệp, tiếng Anh có thể trở thành một năng lực nền tảng thay vì chỉ là một môn học.

 

Đặc biệt với những học sinh đang quan tâm đến các lĩnh vực có tính quốc tế, công nghệ, kinh doanh, truyền thông, nghiên cứu hoặc du học, khả năng sử dụng tiếng Anh có thể mở rộng phạm vi tài liệu, khóa học và cơ hội tiếp cận thông tin.

 

Quan trọng hơn, quá trình học tiếng Anh còn có thể giúp học sinh rèn luyện:

 

- Khả năng giao tiếp;

- Đọc hiểu thông tin;

- Trình bày ý tưởng

- Tư duy phản biện’;

- Tự học.

 

Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi “Học IELTS có giúp chọn nghề không?”, hãy thử nhìn rộng hơn: “Mình đang xây dựng những năng lực nào để chuẩn bị cho tương lai?”

 

Checklist định hướng nghề nghiệp cấp 3

 

Trước khi quyết định một ngành học, hãy thử kiểm tra:

 

- Mình biết ít nhất 3 điểm mạnh của bản thân;

- Mình biết những hoạt động mình thực sự hứng thú;

- Mình đã tìm hiểu ít nhất 3 nhóm nghề;

- Mình biết công việc thực tế của nghề đó;

- Mình đã nói chuyện với người có kinh nghiệm hoặc người đang làm nghề;

- Mình đã thử một hoạt động liên quan;

- Mình biết ngành học yêu cầu những năng lực nào;

- Mình có phương án A và ít nhất một phương án B;

- Mình hiểu lựa chọn hiện tại có thể được điều chỉnh khi có thêm thông tin.

 

OECD ghi nhận mức độ bất định nghề nghiệp ở thanh thiếu niên khá cao; trong PISA 2022, khoảng 2/5 học sinh 15 tuổi tại các quốc gia OECD không có kế hoạch nghề nghiệp rõ ràng. Đồng thời, các chương trình phát triển nghề nghiệp có thể giúp giảm sự bất định này.

 

Vì vậy, nếu bạn chưa biết mình thích gì, hãy coi đây là tín hiệu để bắt đầu khám phá, không phải lý do để hoảng sợ.

 

Bạn không cần biết chính xác mình sẽ trở thành ai ở tuổi 16. Bạn chỉ cần biết bước tiếp theo mình muốn thử là gì.

 

Định hướng nghề nghiệp cấp 3 không phải là việc tìm ra một nghề “đúng tuyệt đối” càng sớm càng tốt. Đó là quá trình hiểu bản thân, khám phá thế giới nghề nghiệp, trải nghiệm thực tế và từng bước thu hẹp lựa chọn. Nếu chưa biết mình thích gì, hãy bắt đầu bằng một việc đơn giản: quan sát bản thân, thử một điều mới và ghi lại điều mình học được sau mỗi trải nghiệm. Càng có nhiều trải nghiệm và thông tin chất lượng, bạn càng có cơ sở để đưa ra lựa chọn phù hợp cho tương lai.